Μεγάλη γιορτή σήμερα 27 Αυγούστου

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα τον Άγιο Φανούριο, έναν Άγιο για τη ζωή του οποίου γνωρίζουμε ελάχιστα, αλλά η εικόνα που βρέθηκε στη Ρόδο τον έκανε έναν από τους πιο αγαπητούς Αγίους της λαϊκής παράδοσης.

Μαζί του ήρθε και η φανουρόπιτα: το γλυκό που κάθε Αύγουστο γεμίζει εκκλησίες και σπίτια και συνδέθηκε με την προσδοκία να «φανερωθεί» κάτι χαμένο ή πολυπόθητο.

Ο Άγιος που «φανερώθηκε»

Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα πότε γεννήθηκε, πού έζησε ή πώς ακριβώς πέθανε. Για αιώνες, μάλιστα, το όνομά του φαίνεται πως είχε χαθεί από τη συλλογική μνήμη. Ώσπου, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, μέσα στα ερείπια ενός παλιού ναού στη Ρόδο βρέθηκε μια εικόνα.

Επάνω της διακρινόταν ένας νεαρός στρατιώτης με σταυρό και αναμμένη λαμπάδα, ενώ γύρω του υπήρχαν παραστάσεις από βασανιστήρια. Το όνομα που σωζόταν ήταν Φανούριος. Από αυτή την ανακάλυψη γεννήθηκε μια λατρεία που εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ελλάδα – και μαζί της ένα από τα πιο γνωστά θρησκευτικά έθιμα: η φανουρόπιτα.

Δώδεκα σκηνές ενός άγνωστου μαρτυρίου

Οι παραστάσεις γύρω από την εικόνα αποτέλεσαν ουσιαστικά τη βάση πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η παράδοση για το μαρτύριο του Αγίου.

Ο Φανούριος εμφανιζόταν να οδηγείται ενώπιον άρχοντα, να βασανίζεται, να λιθοβολείται και να υπομένει διαφορετικές μορφές κακοποίησης χωρίς να εγκαταλείπει την πίστη του.

Στην τελευταία παράσταση εμφανιζόταν μέσα στις φλόγες, με τα χέρια υψωμένα σε προσευχή.

Η εικόνα έδωσε έτσι στην Εκκλησία κάτι σαν έναν «εικαστικό βίο» ενός Αγίου για τον οποίο δεν είχαν διασωθεί ασφαλείς γραπτές πληροφορίες.

Από τη Ρόδο η τιμή του εξαπλώθηκε στα Δωδεκάνησα, στην Κρήτη και σταδιακά στον υπόλοιπο ελληνικό χώρο.

Γιατί λέγεται «Νεοφανής»

Η προσωνυμία Νεοφανής δεν σημαίνει ότι ο Φανούριος ήταν νεότερος χρονικά Άγιος.

Συνδέεται με το γεγονός ότι η μνήμη του «φανερώθηκε» εκ νέου μέσα από την εύρεση της εικόνας του.

Ακριβώς αυτή η έννοια της φανέρωσης, σε συνδυασμό φυσικά με το όνομά του, έμελλε να δημιουργήσει μία από τις ισχυρότερες λαϊκές παραδόσεις γύρω από έναν Άγιο.

Οι πιστοί άρχισαν να επικαλούνται τον Φανούριο όταν έχαναν κάτι και ήθελαν να το ξαναβρούν.

Κλειδιά, αντικείμενα, έγγραφα – αλλά με τον χρόνο η έννοια διευρύνθηκε.

Ο Άγιος άρχισε να καλείται να «φανερώσει» λύσεις, ευκαιρίες, ακόμη και έναν μελλοντικό σύζυγο.

Και κάπου εκεί εμφανίζεται η περίφημη φανουρόπιτα.

Γιατί φτιάχνουμε φανουρόπιτα

Η φανουρόπιτα είναι ένα απλό, νηστίσιμο γλυκό που προσφέρεται προς τιμήν του Αγίου Φανουρίου.

Παραδοσιακά παρασκευάζεται με 7 ή 9 υλικά, αριθμούς που έχουν συμβολική σημασία στη λαϊκή θρησκευτική παράδοση. Δεν υπάρχει, ωστόσο, μία και μοναδική «επίσημη» συνταγή.

Αλεύρι, λάδι, ζάχαρη, χυμός πορτοκαλιού, σταφίδες, κανέλα και ξηροί καρποί βρίσκονται συχνά στις διαφορετικές εκδοχές της.

Οι φανουρόπιτες μεταφέρονται στις εκκλησίες για να ευλογηθούν και στη συνέχεια μοιράζονται στους πιστούς.

Το έθιμο είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο την παραμονή και ανήμερα της 27ης Αυγούστου, αλλά πολλοί φτιάχνουν φανουρόπιτα οποιαδήποτε εποχή του χρόνου όταν ζητούν τη βοήθεια του Αγίου για κάτι που αναζητούν.

Και η μητέρα του Αγίου Φανουρίου;

Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο παράξενη πλευρά της παράδοσης. Πολύ συχνά η φανουρόπιτα προσφέρεται «για τη συγχώρεση της μητέρας του Αγίου Φανουρίου».

Η λαϊκή παράδοση υποστηρίζει ότι η μητέρα του ήταν αμαρτωλή και ότι ο Άγιος ζητούσε από τους πιστούς να προσεύχονται για την ψυχή της.

Ωστόσο, δεν υπάρχουν ασφαλή ιστορικά ή αγιολογικά στοιχεία ούτε για την ταυτότητα της μητέρας του ούτε για τη ζωή της.

Πρόκειται για παράδοση που αναπτύχθηκε μεταγενέστερα και συνδέθηκε τόσο έντονα με τη φανουρόπιτα ώστε επιβιώνει μέχρι σήμερα.

Γι’ αυτό σε πολλές περιοχές, όταν μοιράζεται η πίτα, ακούγεται ακόμη η ευχή:

«Ο Θεός να συγχωρέσει τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου».

Ο πολιούχος της Ρόδου

Η σχέση του Αγίου με τη Ρόδο είναι ιδιαίτερα ισχυρή, αφού εκεί τοποθετείται η εύρεση της εικόνας που επανέφερε τη μνήμη του στην εκκλησιαστική ζωή.

Ο Άγιος Φανούριος τιμάται ως πολιούχος του νησιού και η εορτή του αποτελεί σημαντικό γεγονός για την τοπική Εκκλησία.

Ο ιστορικός ναός του Αγίου Φανουρίου βρίσκεται μέσα στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου και αποτελεί ένα από τα σημεία που συνδέουν μέχρι σήμερα τον Άγιο με τον τόπο όπου «φανερώθηκε» το όνομά του.

Ο Όσιος Ποιμήν ο Μέγας

Στις 27 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά επίσης τον Όσιο Ποιμένα, μία από τις σημαντικότερες μορφές των Πατέρων της Ερήμου.

Έζησε κατά τον 4ο και τον 5ο αιώνα και ασκήτεψε στην Αίγυπτο.

Το όνομά του εμφανίζεται επανειλημμένα στα Αποφθέγματα των Πατέρων της Ερήμου, τη μεγάλη συλλογή σύντομων διηγήσεων και λόγων των πρώτων χριστιανών ασκητών.

Ο Ποιμήν έγινε γνωστός όχι για θεολογικά συγγράμματα αλλά για τις σύντομες, λιτές απαντήσεις που έδινε σε ανθρώπους που ζητούσαν πνευματική συμβουλή.

Η δύναμη της σιωπής
Πολλά από τα αποφθέγματα που αποδίδονται στον Όσιο Ποιμένα περιστρέφονται γύρω από την αυτογνωσία, τη σιωπή και –κυρίως– την αποφυγή της κατάκρισης των άλλων.

Για τον Ποιμένα, η πνευματική ζωή δεν αποδεικνυόταν με εντυπωσιακές πράξεις αλλά με τον έλεγχο του ίδιου του ανθρώπου πάνω στον θυμό, στα λόγια και στην τάση του να κρίνει.

Η επιρροή του υπήρξε τόσο μεγάλη ώστε δεκάδες αποφθέγματα της ασκητικής γραμματείας έχουν διασωθεί με το όνομά του.

Η Αγία Ανθούσα η Νέα

Σήμερα τιμάται και η Αγία Ανθούσα η Νέα η Μάρτυς.

Οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί για τη ζωή της είναι περιορισμένες. Η εκκλησιαστική παράδοση τη συγκαταλέγει στις γυναίκες που υπέστησαν διωγμό και μαρτύριο εξαιτίας της χριστιανικής τους πίστης.

Η μνήμη της διατηρήθηκε στο εορτολόγιο της 27ης Αυγούστου μαζί με εκείνη άλλων Μαρτύρων και Ομολογητών.

Ο Άγιος Λιβέριος, Πάπας Ρώμης

Η Εκκλησία τιμά σήμερα τον Άγιο Λιβέριο τον Ομολογητή, Επίσκοπο Ρώμης τον 4ο αιώνα.

Η εποχή του σημαδεύτηκε από τη μεγάλη σύγκρουση γύρω από τον Αρειανισμό, που είχε προκαλέσει βαθύτατη κρίση στον χριστιανικό κόσμο.

Ο Λιβέριος αντιτάχθηκε στις αυτοκρατορικές πιέσεις που ασκούνταν εναντίον του Μεγάλου Αθανασίου και για τη στάση του εξορίστηκε.

Η μνήμη του συνδέθηκε έτσι με τις μεγάλες θεολογικές και πολιτικές συγκρούσεις που ακολούθησαν την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας.

Ο Άγιος Όσιος της Κόρδοβας

Στις 27 Αυγούστου τιμάται ακόμη ο Άγιος Όσιος, Επίσκοπος Κορδούης, της σημερινής Κόρδοβας στην Ισπανία.

Υπήρξε μία από τις σημαντικές εκκλησιαστικές φυσιογνωμίες του 4ου αιώνα και έζησε σε μια εποχή κατά την οποία ο χριστιανισμός περνούσε από τους διωγμούς στην αναγνώριση και στη συνέχεια στις μεγάλες εσωτερικές θεολογικές συγκρούσεις.

Ο Όσιος συνδέθηκε στενά με τις προσπάθειες αντιμετώπισης του Αρειανισμού και με τα μεγάλα εκκλησιαστικά γεγονότα της εποχής του Μεγάλου Κωνσταντίνου.

Παρέμεινε επί δεκαετίες μία από τις πλέον σεβαστές επισκοπικές μορφές της Δύσης.

Ο Άγιος Αρκάδιος ο βασιλιάς

Το σημερινό εορτολόγιο περιλαμβάνει επίσης τον Άγιο Αρκάδιο τον βασιλιά.

Οι πληροφορίες που διασώζονται γι’ αυτόν στην εκκλησιαστική παράδοση είναι περιορισμένες και γι’ αυτό χρειάζεται να αποφεύγεται η ταύτισή του χωρίς επαρκή τεκμηρίωση με άλλες ιστορικές προσωπικότητες που έφεραν το ίδιο όνομα.

Η μνήμη του, πάντως, έχει διατηρηθεί στις 27 Αυγούστου.

Το μήνυμα της ημέρας

Ο Άγιος Φανούριος είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ιστορική μνήμη και η λαϊκή παράδοση μπορούν να συναντηθούν. Για τη ζωή του γνωρίζουμε πολύ λιγότερα από όσα γνωρίζουμε για πολλούς άλλους Αγίους.

Κι όμως, η εικόνα που «φανερώθηκε» στη Ρόδο ήταν αρκετή για να ταξιδέψει το όνομά του σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο. Και η φανουρόπιτα έκανε αυτή τη σχέση ακόμη πιο καθημερινή: μια πίτα που μοιράζεται, μια ευχή που λέγεται και η ανθρώπινη ελπίδα ότι αυτό που χάθηκε –ένα αντικείμενο, μια ευκαιρία ή ένας δρόμος– μπορεί κάποτε να ξαναβρεθεί.

Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»

Σήμερα γιορτάζουν κυρίως οι:

• Φανούριος, Φανουρία
• Ποιμήν
• Ανθούσα
• Λιβέριος
• Όσιος
• Αρκάδιος